Fundusz inwestycyjny to masa majątkowa pochodząca od wpłacających posiadajaca własną osobowość prawną. Fundusz powoływany jest przez Towarzystwo Funduszy Inwestycyjnych. Po spełnieniu formalności wyrażana jest zgoda Komisji Nadzoru Finansowego. KNF rozpatruje czy warunki zarządzania cel funduszu oraz kategorie lokat sa zgodę z przepisami prawa w tym z Ustawą o funduszach inwestycyjnych. Po zatwierdzeniu funduszu przez KNF, wpisywany jest on do rejestru funduszy. Lista aktualnych działających legalnie funduszy znajduje się na stronach KNF.
Ważna cecha funduszu jest fakt iż majątek funduszu nie należy ani do firmy zarządzającej (TFI) ani do depozytariusza. Taka konstrukcja prawna powoduje iż upadek TFI nie ma żadnego znaczenia dla majatku i jest on w pełni bezpieczny. To jest rozwiązanie o wiele bezpieczniejsze niż bank w którym nasze depozyty nie są naszą własnością a sa własnością banku który jedynie zobowiązuje sie do wypłaty określonej sumy po zakończeniu lokaty. Upadek banku powoduję stratę pieniędzy a odzyskać możemy dopiero cześć oszczędności z Bankowego Funduszu Gwarancyjnego. Oczywiście zapewne zapytacie czy TFI zarządzając nie może wyprowadzić majątku. Zgodnie z Ustawa o funduszach aktywa funduszu muszą być przechowywane u depozytariusza nie będącego członkiem tej samej grupy finansowej. Na dodatek ustawa nakłada na depozytariusza funkcje kontrolna i zobowiązuje go do pilnowanie by TFI nie mogło wykonać żadnej zmiany aktywów niezgodnej ze statutem czy przepisami prawa.
TFI powołując fundusz opracowuje statut funduszu. Statut to najważniejszy dokument to w nim zapisany jest cel funduszu, rodzaj dopuszczalnych lokat, opłaty, zasady zbycia i nabycia jednostek.
Fakt bycia Otwartym Funduszem Inwestycyjnym rodzi kilka poważnych konsekwencji zarówno dobrych jak i złych. OFI musi oferować jednostki uczestnictwa każdemu chętnemu. Jednostki to udziały w majątku funduszu. Jednostki są podzielne niekiedy nawet do 6 miejsc po przecinku stąd nasze wpłaty nie muszą być wielokrotnościami aktualnej wyceny jednostek. Fundusz na każde żądanie umarza (zmniejsza liczbę jednostek) lub zbywa ( zwiększa liczbę jednostek). Czas realizacji takich operacji znajdziemy w statucie funduszu jednak zasadniczo wycena odbywa sie codziennie a operacje zbycia/nabycia dokonywana jest w ciągu 1 do 3 dni roboczych od dnia złożenia dyspozycji (maksymalny okres 7 dni). Ta otwartość na wpłaty i wypłaty powoduje iż fundusz musi posiadacz cześć środków w instrumentach płynnych by realizować na bieżąco operacje.
Opłaty w otwartych funduszach inwestycyjnych są dosyć znaczne. Oplata za nabycie lub zbycie zwana też prowizją dla funduszu akcji może wynosić nawet do 5%. Na rynku są dostępne platformy internetowe funduszy np UniSiec dla grupy funduszy Union-Inwestment, gdzie opłaty prowizyjne są minimalne lub zerowe. Podobnie ma sie sprawa z tzw butikami oferującymi fundusze wielu towarzystw bez opłat np Supermarket Funduszy Inwestycyjnych w mbanku. Czy system Planet w Fortis Banku. Kolejną opłata która ponosi uczestnik funduszu to opłata za zarządzanie. Jest ona pobierana od aktywów funduszu codziennie i jest wliczona w wycenę jednostki. Jednak ta oplata powoduję iż cześć funduszy ma problemy z poradzeniem sobie i pokonaniem indeksu giełdowego. Polskie fundusze akcyjne z opłatami 4 czy 4,5% rocznie od aktywów niestety, plasują się w czołówce światowej pod względem wysokości opłat.
OFI występują zasadniczo w 2 typach. Są to fundusze pojedyncze i parasolowe. Fundusze parasolowe to odpowiedz rynku na problemy z podatkiem Belki od zysków. Wymyślono sobie iż zamiast tworzyć pojedyncze fundusze o różnej strategii. Można stworzyć jeden byt prawny fundusz parasolowy, z różnymi “politykami inwestycyjnymi” w postaci wydzielonych subfunduszy. Najważniejszą zaleta takich funduszy jest brak opłat od zysków kapitałowych przy przenoszeniu środków między subfunduszami o różnych celach inwestycyjnych należących do jednego TFI. W tej chwili np. parasol UniFundusze posiada aż 18 subfunduszy.
OFI w celu zapewnienia ochrony oszczędności mają ściśle określone kategorie dopuszczalnych lokat. Otwarte fundusze mogą inwestować w akcje spółek publicznych notowanych na GPW lub CeTO lub w akcje w pierwszej ofercie publicznej. Dopuszczalne są inwestycje w inne papiery wartościowe, ale tylko pod warunkiem ,że sa zbywalne a ich wartość rynkowa może być ustalona w każdym czasie, nie rzadziej niż w dniu wyceny. Dodatkowym elementem jest też możliwość nabywania jednostek uczestnictwa innych funduszy. Dopuszczalne są depozyty bankowe i instrumenty rynku pieniężnego. OFI NIE MOGĄ inwestować bezpośrednio w nieruchomości czy rynek surowcowy, nie mogą nabywać kontraktów terminowych, gdyż ich stosowanie do celu innego niż zabezpieczenia portfela jest niedozwolone. Niektóre OFI obchodzą te wymogi inwestując w jednostki innych funduszy głownie zagranicznych gdzie takich obostrzeń nie ma. Tak działa np Superfund TREND Plus Powiązany FIO który inwestuje w jednostki Superfund Trend Podstawowy SFIO który inwestuje w zagraniczny fundusz Superfund GCT USD niedostępny dla nowych klientów i nigdy nie oferowany w Polsce.
Zasadniczo jednak wszystkie Otwarte Fundusze Inwestycyjne w Polsce mające w nazwie surowce nie inwestują w surowce tylko w akcje spółek z sektora wydobywczego czy przetwarzającego. Podobnie ma się z OFI nieruchomości które nie posiadają nieruchomości a ich lokaty to spółki z branży developerskiej czy materiałów budowlanych. To jest ważne ograniczenie OFI o którym trzeba pamiętać. Nieruchomości i surowce mogą posiadać i w nie inwestować Fundusze Zamknięte (FIZ) o czym w następnych częściach.
W kolejnej części omówimy podział funduszy względem polityk inwestycyjnych i stopniu ryzyka z tego wynikających.